لقی سوراخ پیچ سازه فلزی

بازدید: 11 بازدید
لقی سوراخ پیچ سازه فلزی
راهنمای سوراخ استاندارد، اورسایز و لوبیایی در اتصال پیچ پرمقاومت

لقی سوراخ پیچ سازه فلزی

وجود لقی سوراخ پیچ سازه فلزی به‌خودی‌خود به معنی اجرای ضعیف اتصال نیست. سوراخ عبوری باید از قطر خارجی پیچ بزرگ‌تر باشد تا مونتاژ اعضای سازه امکان‌پذیر شود. موضوع مهم این است که اندازه و شکل سوراخ با نوع Connection، قطر Bolt و استاندارد طراحی سازگار باشد. سوراخ Standard، Oversize، Short-Slot و Long-Slot عملکرد یکسانی ندارند و اگر سوراخ کارگاهی بیش از حد گشاد، بیضی یا نامنظم شود، ممکن است Bearing، Tear-Out، Slip Resistance و حتی روش طراحی کل اتصال تحت تأثیر قرار گیرد.

Bolt Hole Clearance Standard Hole Oversize Hole Slotted Hole Bearing Connection Slip-Critical پیچ پرمقاومت
وجود لقی مقدار کنترل‌شده Clearance کاملاً طبیعی است
سوراخ بیش از حد بزرگ ممکن است نوع Hole و طراحی اتصال را تغییر دهد
Bearing Connection تماس پیچ و دیواره سوراخ بخشی از انتقال نیرو است
Slip-Critical لغزش در سطح تماس باید طبق طراحی کنترل شود

گاهی در زمان کنترل سازه مشاهده می‌شود که پیچ M20 داخل سوراخ، بدون سفت کردن مهره، چند میلی‌متر قابلیت حرکت جانبی دارد. اولین برداشت بعضی مجریان این است که سوراخ اشتباه ساخته شده یا پیچ کوچک انتخاب شده است.

این نتیجه همیشه درست نیست. اگر Hole دقیقاً هم‌اندازه Bolt ساخته شود، کوچک‌ترین تلرانس ساخت، ناهم‌محوری ورق‌ها، پوشش سطح یا تغییر شکل ساخت می‌تواند مونتاژ را غیرممکن کند.

به همین علت استانداردها برای Bolt Hole مقدار مشخصی Clearance در نظر می‌گیرند. اما Clearance طراحی‌شده با سوراخی که به دلیل برش بد، برقوزنی بیش از حد یا خطای ساخت چند میلی‌متر اضافه شده یکسان نیست.

اصل مقاله: «پیچ داخل سوراخ حرکت می‌کند» به‌تنهایی دلیل رد اتصال نیست. ابتدا Diameter واقعی Bolt، Hole Dimension، Hole Type و نوع اتصال را با نقشه و استاندارد پروژه مقایسه کنید.

لقی سوراخ پیچ سازه فلزی چیست؟

Clearance اختلاف میان Diameter سوراخ عبوری و Nominal Diameter پیچ است.

برای مثال اگر Bolt دارای قطر اسمی 20 میلی‌متر باشد و Hole طبق سیستم طراحی 22 میلی‌متر تعریف شده باشد، دو میلی‌متر اختلاف قطری وجود دارد.

اگر Bolt دقیقاً در مرکز Hole باشد، Clearance شعاعی نظری در هر سمت حدود نصف اختلاف قطر خواهد بود.

مثال ساده:
Bolt M20 + Hole Ø22 mm → اختلاف قطری 2 mm → لقی شعاعی نظری در حالت مرکزی حدود 1 mm در هر سمت.

اما وضعیت واقعی Connection به Position تمام سوراخ‌ها، Tolerance ساخت و نحوه قرارگیری اعضا بستگی دارد.

چرا سوراخ پیچ باید از خود پیچ بزرگ‌تر باشد؟

اگر Bolt و Hole هر دو دقیقاً 20 میلی‌متر باشند، حتی کوچک‌ترین اختلاف تولید یا Alignment باعث گیر کردن پیچ می‌شود.

سازه فولادی دارای تلرانس‌های ساخت، جوشکاری، مونتاژ و نصب است. Clearance کنترل‌شده امکان عبور Fastener از چند Ply و مونتاژ اعضا را فراهم می‌کند.

  • تلرانس ساخت ورق
  • تلرانس موقعیت Hole
  • عدم هم‌محوری کامل چند ورق
  • ضخامت پوشش
  • اعوجاج جوشکاری
  • تلرانس نصب سازه

بنابراین صفر کردن Clearance نه هدف استاندارد است و نه الزاماً کیفیت بهتری ایجاد می‌کند.

آیا لقی پیچ داخل سوراخ خطرناک است؟

در محدوده‌ای که Design Standard برای Hole Type تعریف کرده، وجود لقی می‌تواند کاملاً طبیعی باشد.

خطر زمانی مطرح می‌شود که Hole بزرگ‌تر از نوع طراحی‌شده باشد، شکل آن نامنظم شده باشد، فاصله تا Edge کاهش یافته باشد یا Connection نسبت به Slip حساس باشد.

همچنین اگر سازه بعد از بارگذاری حرکت قابل مشاهده داشته باشد، باید مشخص شود این Movement ناشی از Clearance اولیه است یا خرابی Connection.

انواع سوراخ پیچ در سازه فلزی

در استانداردهای رایج طراحی اتصالات فولادی، Hole فقط یک سوراخ گرد معمولی نیست.

نوع سوراخ شکل هدف کلی نکته طراحی
Standard Hole گرد اتصال معمول سازه‌ای Clearance محدود
Oversized Hole گرد بزرگ‌تر تسهیل Alignment خاص الزامات طراحی ویژه
Short-Slotted Hole شیار کوتاه Tolerance جهت‌دار جهت Slot مهم است
Long-Slotted Hole شیار بلند حرکت یا Tolerance بیشتر محدودیت‌های جدی‌تر

نوع Hole باید در Drawing یا Design مشخص باشد؛ کارگاه نباید سوراخ استاندارد را بدون تأیید به Oversize یا Slot تبدیل کند.

سوراخ استاندارد پیچ سازه فلزی چیست؟

Standard Hole سوراخی است که Diameter آن کمی بزرگ‌تر از Bolt Diameter در نظر گرفته می‌شود تا Assembly امکان‌پذیر باشد.

مقدار این اختلاف به Design Code وابسته است.

در سیستم‌های سازه‌ای متریک رایج، برای Boltهای پرکاربرد Clearance معمولاً در حد چند میلی‌متر است، اما نباید یک عدد ثابت مثل «همیشه 2 میلی‌متر» را به همه Diameterها و Standards تعمیم داد.

Diameter سوراخ را از Standard اتصال پروژه بگیرید؛ نه از تجربه یک پروژه دیگر.

سوراخ M16 سازه فلزی چند باشد؟

در جدول Metric استانداردهای AISC/RCSC برای Structural Bolt، Standard Hole مربوط به M16 برابر Ø18 mm در نظر گرفته شده است.

این یعنی وجود حدود 2 میلی‌متر اختلاف قطری در این سیستم، عمداً در طراحی Hole وجود دارد و نشانه خرابی نیست.

اما اگر پروژه بر مبنای استاندارد دیگری طراحی شده باشد، همان استاندارد باید ملاک قرار گیرد.

سوراخ M20 سازه فلزی چند باشد؟

در جدول Metric AISC برای M20، Standard Hole برابر Ø22 mm تعریف شده است.

پس Bolt M20 قرار نیست بدون Clearance داخل Hole قرار بگیرد.

حرکت کوچک Bolt پیش از Tightening در چنین سوراخی طبیعی است.

سوراخ M22 سازه فلزی

برای M22 در جدول Metric AISC، Standard Hole برابر Ø24 mm است.

همان اصل برقرار است: اختلاف Diameter بخشی از Geometry طراحی‌شده Connection است.

سوراخ M24 سازه فلزی

در سیستم Metric AISC، Standard Hole برای M24 برابر Ø27 mm تعریف شده است.

بنابراین در این Diameter، مقدار Clearance با M16 یا M20 دقیقاً یکسان نیست.

این اعداد متعلق به یک Design Standard مشخص‌اند. آنها را بدون بررسی مبنای طراحی پروژه جایگزین مقررات ملی، EN یا Specification کارفرما نکنید.

سوراخ Oversize پیچ سازه فلزی چیست؟

Oversized Hole سوراخ گردی است که Diameter آن از Standard Hole بزرگ‌تر است.

این Hole می‌تواند برای بعضی شرایط Fabrication یا Erection مزیت اجرایی داشته باشد، اما رفتار Connection را تغییر می‌دهد.

هر سوراخ بزرگی را نمی‌توان فقط با افزودن Washer به سوراخ استاندارد تبدیل کرد.

Design باید Hole Type واقعی را لحاظ کند.

چه زمانی سوراخ گشاد شده دیگر استاندارد محسوب نمی‌شود؟

اگر Actual Dimension از Maximum مجاز Standard Hole عبور کند، باید بررسی شود که آیا مطابق Design Code باید در گروه Hole بزرگ‌تر طبقه‌بندی شود.

این موضوع روی Bearing، Slip، Edge Distance و Washer Requirement اثر می‌گذارد.

بنابراین QC نباید فقط بنویسد «سوراخ کمی گشاد است». Dimension واقعی باید اندازه‌گیری و ثبت شود.

آیا سوراخ Oversize در اتصال اتکایی مجاز است؟

این موضوع کاملاً Code-Specific است.

در AISC/RCSC استفاده از Oversized Hole با الزامات ویژه Slip-Critical همراه است و نمی‌توان آن را مانند Standard Hole یک Bearing-Type Connection معمولی در نظر گرفت.

در پروژه‌هایی با استاندارد دیگر باید مقررات همان Code بررسی شود.

سوراخ لوبیایی یا Slotted Hole چیست؟

Slotted Hole سوراخی است که در یک جهت طول بیشتری نسبت به Width دارد.

این نوع Hole می‌تواند Short Slot یا Long Slot باشد.

جهت Slot نسبت به Direction Load در بعضی Bearing Connectionها اهمیت اساسی دارد.

سوراخ لوبیایی نباید صرفاً برای جبران هر خطای نصب بدون تأیید مهندسی ایجاد شود.

سوراخ لوبیایی کوتاه و بلند چه تفاوتی دارند؟

Short Slot آزادی حرکت محدودتری ایجاد می‌کند، در حالی که Long Slot می‌تواند دامنه بیشتری برای Adjustment یا Movement فراهم کند.

با افزایش Slot Length، مسئله Bearing Area، Washer Coverage، Slip و Edge Geometry حساس‌تر می‌شود.

نوع و جهت Slot باید در Drawing مشخص باشد.

آیا سوراخ لوبیایی باعث لقی سازه می‌شود؟

اگر Connection به‌عنوان Slip-Critical طراحی شده باشد، انتقال Load اولیه می‌تواند از Friction سطح تماس انجام شود و Bolt الزاماً نباید برای انتقال بار سرویس به انتهای Slot برخورد کند.

در Bearing-Type Connection، Direction Slot و امکان Movement باید مطابق ضوابط Design باشد.

پس وجود Slot لزوماً به معنی Connection معیوب نیست؛ اشتباه در Design یا اجرای Slot است که مشکل ایجاد می‌کند.

ISO 273 درباره لقی سوراخ پیچ چه می‌گوید؟

ISO 273 برای Fastenerهای Metric General-Purpose سه سری Clearance Hole تعریف می‌کند:

  • Fine Series
  • Medium Series
  • Coarse Series

هرچه از Fine به Coarse می‌رویم Hole Clearance بیشتر می‌شود.

پیچ Fine Medium Coarse
M8 8.4 mm 9.0 mm 10.0 mm
M10 10.5 mm 11.0 mm 12.0 mm
M12 13.0 mm 13.5 mm 14.5 mm
M16 17.0 mm 17.5 mm 18.5 mm
M20 21.0 mm 22.0 mm 24.0 mm
M24 25.0 mm 26.0 mm 28.0 mm
این جدول ISO 273 برای Clearance Hole عمومی است و نباید خودکار جای جدول سوراخ Structural Bolt در Design Code سازه قرار گیرد.

تفاوت سوراخ عمومی ISO 273 با سوراخ سازه فلزی چیست؟

ISO 273 یک General-Purpose Clearance Hole Standard است.

در مقابل AISC/RCSC، EN یا سایر Structural Codes سوراخ را همراه Behaviour اتصال بررسی می‌کنند.

در سازه فولادی فقط عبور Bolt مهم نیست؛ Bearing، Net Section، Tear-Out، Block Shear، Slip و Edge Distance نیز باید بررسی شوند.

برای همین ممکن است Dimension مورد استفاده Structural Standard دقیقاً با سری Medium یا Coarse ISO 273 یکسان نباشد.

جدول نمونه سوراخ پیچ پرمقاومت سازه‌ای

به‌عنوان نمونه، در سیستم Metric مورد استفاده AISC برای چند Diameter رایج:

قطر پیچ Standard Hole Oversized Hole Short Slot Long Slot
M16 18 mm 20 mm 18 × 22 mm 18 × 40 mm
M20 22 mm 24 mm 22 × 26 mm 22 × 50 mm
M22 24 mm 28 mm 24 × 30 mm 24 × 55 mm
M24 27 mm 30 mm 27 × 32 mm 27 × 60 mm
M27 30 mm 35 mm 30 × 37 mm 30 × 67 mm
M30 33 mm 38 mm 33 × 40 mm 33 × 75 mm
این جدول برای درک تفاوت Hole Type آورده شده است. Acceptance پروژه باید براساس نسخه Code، نقشه و Specification همان پروژه انجام شود.

لقی سوراخ در Bearing Connection چه اثری دارد؟

در یک Bearing-Type Connection، پس از اینکه Slip اولیه احتمالی رخ داد، Shank پیچ به دیواره Hole تکیه می‌کند.

از آن نقطه بخشی از Load از طریق Bolt Shear و Bearing بین Bolt و Plate منتقل می‌شود.

بنابراین تماس Bolt با Hole بخشی از مکانیزم طبیعی این نوع Connection است.

وجود Clearance اولیه به معنی آن نیست که Bolt از ابتدا باید به تمام محیط سوراخ بچسبد.

آیا در اتصال Bearing پیچ ابتدا داخل سوراخ حرکت می‌کند؟

ممکن است مقدار کمی Slip تا رسیدن یک یا چند Bolt به Bearing Position رخ دهد.

مقدار واقعی Movement به Pattern سوراخ‌ها، Position Boltها و Friction سطوح نیز بستگی دارد.

در بسیاری از Connectionهای عادی سازه‌های ساختمانی چنین Slip محدودی موضوع اصلی طراحی نیست.

لغزش اتصال پیچ سازه فلزی چیست؟

Slip به حرکت نسبی دو Ply متصل‌شده نسبت به یکدیگر گفته می‌شود.

این حرکت ممکن است تا زمانی ادامه پیدا کند که Bolt Shank به Hole Edge برسد و Bearing آغاز شود.

مقدار Clearance Hole یکی از عواملی است که Max Geometric Movement را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

لقی سوراخ با شل بودن مهره یکسان نیست. Joint می‌تواند Bolt کاملاً Tight داشته باشد ولی به دلیل Clearance Hole هنوز امکان Slip هندسی محدودی داشته باشد.

آیا لغزش اولیه سازه خطرناک است؟

بستگی به نوع Connection دارد.

در بسیاری از Bearing Connectionها Slip محدود قابل پذیرش است.

اما در Connectionهایی که Movement باعث تغییر Geometry سازه، Fatigue، جابجایی تجهیزات یا مشکل عملکردی می‌شود، Design باید Slip را محدود کند.

اتصال Slip-Critical چیست؟

در Slip-Critical Joint هدف این است که در Load Level تعریف‌شده، Load عمدتاً از طریق Friction بین Faying Surfaces منتقل شود و Slip نامطلوب رخ ندهد.

برای رسیدن به این رفتار، Pretension Bolt، وضعیت سطح تماس و Hole Type همگی اهمیت دارند.

صرف استفاده از Bolt پرمقاومت 8.8، 10.9 یا مشابه، Connection را خودکار Slip-Critical نمی‌کند.

Pretensioned و Slip-Critical یکی هستند؟

خیر.

در Pretensioned Connection، Bolt به Pretension مشخص می‌رسد، اما تمام Pretensioned Jointها الزاماً برای Slip Resistance طراحی نشده‌اند.

Slip-Critical علاوه بر Pretension به Faying Surface و محاسبه مقاومت لغزش نیز وابسته است.

چه زمانی لقی سوراخ مهم‌تر می‌شود؟

  • بار رفت و برگشتی
  • Fatigue
  • تجهیزات حساس به جابجایی
  • Bracing Connection حساس
  • Hole Oversize
  • Long Slot
  • اتصال با Deformation محدود
  • اتصال لرزشی

در چنین شرایطی Connection Design باید مشخص کند Slip قابل قبول است یا خیر.

لهیدگی کنار سوراخ پیچ چیست؟

وقتی Bolt به Edge Hole تکیه می‌کند، Contact Stress روی Plate ایجاد می‌شود.

اگر Load افزایش یابد، Hole می‌تواند در Direction Load تغییر شکل داده و Ovalization ایجاد شود.

این Behaviour را نباید با Hole Oversize اولیه اشتباه گرفت.

یکی Fabrication Geometry است و دیگری Deformation تحت Load.

چطور بفهمیم سوراخ از اول بزرگ بوده یا زیر بار گشاد شده؟

Hole Fabrication Defect معمولاً Shape و Tool Mark خاصی دارد.

Bearing Deformation اغلب در Direction Load متمرکز است و ممکن است Material در Edge Hole کشیده یا له شده باشد.

بررسی Drawing، Hole Measurement و آثار Bearing می‌تواند به تشخیص کمک کند.

پارگی کنار سوراخ پیچ یا Tear-Out چیست؟

اگر Bolt Hole به Edge عضو نزدیک باشد، Bearing Force می‌تواند مسیر کوتاهی از Hole تا Edge ایجاد کند.

در Load بالا ممکن است Material در این مسیر Shear/Tear شود.

به همین دلیل Edge Distance فقط برای جا شدن Washer تعیین نمی‌شود؛ بخشی از مقاومت Connection است.

سوراخ بزرگ‌تر چه اثری روی Tear-Out دارد؟

با بزرگ شدن Hole، Clear Distance بین Edge Hole و Edge Plate کاهش پیدا می‌کند.

این تغییر می‌تواند Bearing و Tear-Out Resistance را کاهش دهد.

بنابراین Repair سوراخ Oversize فقط با Washer بزرگ بدون بررسی Member Resistance کامل نیست.

لقی سوراخ و فاصله بین پیچ‌ها

Spacing مراکز Boltها روی Bearing، Tear-Out و Assembly Geometry اثر دارد.

اگر Hole Diameter افزایش یابد ولی Center-to-Center Distance ثابت بماند، فاصله خالص بین Holeها کاهش پیدا می‌کند.

این موضوع می‌تواند Net Section و Block Shear را تحت تأثیر قرار دهد.

فاصله سوراخ پیچ از لبه ورق

Edge Distance معمولاً از مرکز Hole تا Edge عضو تعریف می‌شود.

با تغییر Hole Type یا Diameter، الزامات طراحی و Clear Distance نیز ممکن است تغییر کنند.

به همین علت تبدیل سوراخ Standard به Oversize بدون Design Review می‌تواند Edge Detail را نامنطبق کند.

آیا سوراخ نزدیک لبه را می‌توان بزرگ‌تر کرد؟

نباید بدون محاسبه چنین تصمیمی گرفت.

بزرگ کردن Hole فاصله خالص Material تا Edge را کاهش می‌دهد.

اگر Connection از ابتدا Edge-Critical باشد، همین چند میلی‌متر می‌تواند روی Limit State اثر بگذارد.

واشر چه نقشی در سوراخ بزرگ دارد؟

Washer سطح Bearing زیر Head یا Nut را افزایش می‌دهد و می‌تواند Hole را از نظر تماس مستقیم Nut/Head پوشش دهد.

در بعضی Oversize یا Slotted Holeها Washer Requirement خاص وجود دارد.

اما Washer مقاومت حذف‌شده Plate در Edge یا Net Section را برنمی‌گرداند.

«سوراخ بزرگ شده، واشر بزرگ‌تر می‌اندازیم» به‌تنهایی Repair Engineering نیست.

آیا واشر پهن لقی پیچ را از بین می‌برد؟

خیر.

Washer فضای زیر Nut یا Bolt Head را می‌پوشاند، ولی Clearance بین Shank و Hole همچنان وجود دارد.

در Bearing Joint، Bolt همچنان می‌تواند تا تماس با Hole Edge جابجا شود.

واشر جوشی برای اصلاح سوراخ بزرگ

در بعضی Repair Detailها ممکن است Plate یا Washer خاص پس از Design Review به عضو اضافه شود.

اما جوش دادن Washer معمولی کنار Bolt بدون Detail مهندسی‌شده می‌تواند Heat، Fit و Load Path جدیدی ایجاد کند.

روش Repair باید توسط Designer یا Engineer Responsible تعیین شود.

برقو زدن سوراخ پیچ سازه فلزی چیست؟

Reaming فرآیندی است که برای اصلاح Alignment یا Finish Hole با ابزار مناسب انجام می‌شود.

در Erection ممکن است سوراخ‌های چند Ply کاملاً هم‌محور نباشند و Moderate Reaming برای عبور Fastener لازم شود.

موضوع اصلی این است که Final Hole Dimension بعد از Reaming همچنان با نوع Hole مورد قبول Design سازگار باشد.

آیا سوراخ پیچ را می‌توان با هوا برش گشاد کرد؟

هر روش Hole Modification باید مطابق Specification Fabrication انجام شود.

Free-Hand Thermal Cutting می‌تواند Shape نامنظم، Rough Edge و Notch ایجاد کند.

در استانداردهای سازه‌ای برای سوراخ‌های Thermally Cut شرایط مربوط به کیفیت سطح و روش اجرا وجود دارد.

در پروژه حساس، برش تصادفی با هواگاز برای جا دادن پیچ راهکار کنترل‌شده‌ای نیست.

چرا در کارگاه سوراخ را گشاد می‌کنند؟

  • ناهم‌محوری دو ورق
  • خطای سوراخکاری
  • اعوجاج جوشکاری
  • خطای نصب عضو
  • تلرانس ساخت
  • اشتباه در Template
  • انتخاب Bolt اشتباه
  • جابجایی Plate هنگام جوش

قبل از اصلاح باید Root Cause مشخص شود. اگر Hole Pattern اشتباه است، گشاد کردن همه سوراخ‌ها ممکن است فقط خطا را پنهان کند.

سوراخ پیچ سازه فلزی بیش از حد بزرگ شده؛ چه کنیم؟

اولین مرحله اندازه‌گیری Actual Hole است.

سپس Hole باید با Categories مجاز Design Code مقایسه شود.

اگر Dimension هنوز در یک Hole Type مجاز قرار دارد، Engineer می‌تواند اتصال را با همان Type بررسی کند.

اگر Hole خارج از تمام محدوده‌های تعریف‌شده باشد، Repair Detail اختصاصی لازم است.

روش‌های احتمالی اصلاح سوراخ بزرگ

راهکار به Geometry و Design Connection وابسته است. گزینه‌های ممکن می‌توانند شامل:

  • Design مجدد به‌عنوان Oversize Hole
  • Design به‌عنوان Slotted Hole
  • استفاده از Washer/Plate مناسب
  • Repair Plate مهندسی‌شده
  • جوش و سوراخکاری مجدد طبق Procedure
  • جابجایی Hole در صورت امکان
  • تعویض قطعه
  • تغییر Connection Detail

هیچ‌کدام راهکار عمومی برای تمام Connectionها نیستند.

آیا می‌توان سوراخ را جوش پر کرد و دوباره سوراخ زد؟

در بعضی شرایط ممکن است Repair Welding Procedure تعریف شود، ولی این کار نباید بدون بررسی Material، Heat Input و محل Connection انجام شود.

Weld Repair می‌تواند Residual Stress و تغییر متالورژیکی ایجاد کند.

در عضو حساس یا Fatigue-Sensitive تصمیم باید توسط Engineer و Welding Procedure مناسب گرفته شود.

آیا می‌توان پیچ بزرگ‌تر داخل سوراخ بزرگ نصب کرد؟

این تصمیم نیز خودکار صحیح نیست.

Bolt بزرگ‌تر نیازمند Nut، Washer، Hole Dimension و Edge/Spacing متفاوت است.

همچنین Connection Capacity و Member Net Section باید دوباره بررسی شوند.

صرفاً اینکه Bolt بزرگ‌تر داخل Hole جا می‌شود به معنی Design Correct نیست.

آیا پیچ M20 را داخل سوراخ 24 نصب کنیم؟

در بعضی Design Systems، Ø24 برای M20 در دسته Oversized Hole قرار می‌گیرد، نه Standard Hole.

پس اگر Drawing اتصال M20 Standard Hole خواسته باشد، Ø24 را نباید صرفاً به دلیل اینکه پیچ به‌راحتی داخل آن قرار می‌گیرد عادی تلقی کرد.

Hole Type واقعی باید در Design Connection لحاظ شود.

آیا پیچ M16 داخل سوراخ 20 مجاز است؟

در جدول Metric AISC، Ø20 برای M16 Oversize محسوب می‌شود، در حالی که Standard Hole برابر Ø18 است.

بنابراین نوع Connection و الزامات Oversized Hole باید بررسی شوند.

لقی زیاد پیچ چه اثری بر تغییر شکل اتصال دارد؟

در Bearing Connection، Clearance بیشتر می‌تواند Potential Slip پیش از Bearing را بیشتر کند.

اگر چند اتصال در مسیر سازه این Movement را تجربه کنند، Deformation کلی می‌تواند از انتظار Designer متفاوت شود.

به همین دلیل در اعضایی که Alignment یا Deformation حساس است، Hole Type باید دقیقاً مطابق Design اجرا شود.

لقی پیچ در بادبند فلزی

Brace Connection ممکن است تحت Load Reversal قرار گیرد.

در چنین Connectionهایی Slip رفت و برگشتی می‌تواند مسئله مهم‌تری نسبت به یک اتصال Gravity معمولی باشد.

Hole Type، Pretension و Slip-Critical Requirement باید مطابق Design Seismic یا Structural Specification تعیین شوند.

لقی پیچ در اتصال تیر به ستون

نوع اتصال تیر به ستون تعیین می‌کند Slip چقدر اهمیت دارد.

یک Simple Shear Connection با Moment Connection یا Connection حساس به Deformation رفتار یکسانی ندارد.

در نتیجه نمی‌توان تنها با مشاهده Clearance در Bolt Hole درباره سلامت کل Connection قضاوت کرد.

لقی سوراخ پیچ در صفحه ستون

Base Plate Anchor Rod Hole موضوع متفاوتی از Bolt Hole اتصال تیر و ورق است.

در صفحه ستون معمولاً Hole بزرگ‌تر می‌تواند برای Accommodation تلرانس موقعیت Anchor Rod لازم باشد.

بنابراین Dimensions صفحه ستون را نباید مستقیماً با جدول Standard Hole پیچ پرمقاومت مقایسه کرد.

لقی انکربولت صفحه ستون

Anchor Rodها در Concrete نصب می‌شوند و Position آنها دارای Construction Tolerance است.

برای همین Base Plate Hole می‌تواند Detail متفاوتی داشته باشد.

Washer Plate یا Plate Washer نیز ممکن است بخشی از Detail باشد.

موضوع باید از Drawing صفحه ستون گرفته شود.

لقی پیچ و مهره گالوانیزه در سوراخ

Galvanizing ضخامت کوچکی به سطح Bolt یا Plate اضافه می‌کند، ولی نباید خودسرانه Hole Standard را گشاد کرد تا Coating جبران شود.

Hole Size و Fastener System باید از ابتدا با Finish پروژه هماهنگ باشند.

اگر Galvanizing باعث مشکل Assembly شده، Fabrication Detail باید بررسی شود.

آیا کلاس پیچ 8.8 یا 10.9 روی لقی سوراخ اثر دارد؟

Property Class به Mechanical Strength Fastener مربوط است و به‌تنهایی Hole Diameter را تعیین نمی‌کند.

Hole Size بیشتر تابع Nominal Bolt Diameter، Hole Type و Design Standard است.

برای مثال M20 8.8 و M20 10.9 از نظر Nominal Geometry می‌توانند Hole Size مشابه داشته باشند، در حالی که Mechanical Properties آنها متفاوت است.

آیا پیچ رزوه‌دار داخل سوراخ باید کاملاً پر باشد؟

خیر.

Clearance Hole قرار نیست مانند Press Fit یا Dowel Fit عمل کند.

هدف Structural Bolt Hole، عبور Fastener با Clearance طراحی‌شده است.

اگر Design نیاز به Positioning بسیار دقیق بدون Slip دارد، ممکن است Detail دیگری مثل Fitted Bolt یا سیستم خاص لازم باشد.

Fitted Bolt چه تفاوتی با پیچ سازه‌ای معمول دارد؟

Fitted Bolt برای Fit نزدیک‌تر با Hole و انتقال Load با Clearance بسیار محدودتر طراحی می‌شود.

این مفهوم را نباید با High-Strength Bolt معمولی در Standard Clearance Hole اشتباه گرفت.

وجود Bolt پرمقاومت به معنی Fitted Connection نیست.

چگونه لقی سوراخ پیچ را در کارگاه کنترل کنیم؟

Nominal Diameter پیچ را از Marking، نقشه یا اندازه‌گیری تأیید کنید.
نوع Hole مورد نیاز Drawing را مشخص کنید: Standard، Oversize یا Slot.
Diameter یا Width/Length Hole را در چند جهت اندازه‌گیری کنید.
Hole Shape را از نظر Ovalization، Burr و Thermal Damage بررسی کنید.
Edge Distance را از مرکز Hole تا لبه عضو کنترل کنید.
Spacing بین Holeها را بررسی کنید.
Washer Requirement را با Hole Type تطبیق دهید.
در صورت Hole Oversize، Design Connection را دوباره کنترل کنید.
اگر Slip مهم است، Pretension و Faying Surface Requirement را بررسی کنید.
هر Repair را قبل از اجرا به تأیید مسئول فنی مربوط برسانید.

با چه ابزاری قطر سوراخ پیچ را اندازه بگیریم؟

برای کنترل ساده می‌توان از کولیس مناسب استفاده کرد.

در Holeهای بزرگ یا Slot بهتر است چند Dimension در جهت‌های مختلف ثبت شوند.

اگر Hole Oval شده باشد، فقط یک Diameter اندازه‌گیری‌شده نمی‌تواند Shape واقعی را نشان دهد.

در QC پروژه Template یا Gauge تخصصی نیز می‌تواند استفاده شود.

آیا اندازه‌گیری با متر کافی است؟

برای تشخیص اختلاف‌های یکی دو میلی‌متری، متر نواری ابزار مناسبی نیست.

Hole Acceptance باید با ابزار اندازه‌گیری متناسب با Tolerance مورد نظر انجام شود.

در گزارش QC بهتر است Actual Dimension ثبت شود، نه عبارت‌هایی مانند «کمی گشاد» یا «تقریباً مناسب».

سوراخ نامنظم چه نشانه‌هایی دارد؟

  • بیضی شدن بدون Detail طراحی
  • لبه سوخته و خشن
  • Notch موضعی
  • Burr زیاد
  • دو سوراخ روی‌هم‌افتاده
  • Reaming خارج از مرکز
  • Edge بسیار نازک
  • Hole Pattern نامنظم

این موارد باید جدا از Clearance طبیعی بررسی شوند.

آیا ضربه زدن به پیچ برای عبور از سوراخ مجاز است؟

اگر Bolt فقط با ضربه شدید از چند Hole ناهم‌محور عبور می‌کند، احتمال آسیب به Thread یا Coating وجود دارد.

بهتر است Alignment سوراخ‌ها و Need for Reaming بررسی شود.

Fastener نباید به ابزاری برای اصلاح Geometry اتصال تبدیل شود.

چرا سوراخ‌های چند ورق روی هم قرار نمی‌گیرند؟

علت می‌تواند خطای Hole Pattern، Shrinkage جوش، تغییر شکل Plate، Tolerance Fabrication یا اشتباه در Montage باشد.

اگر Misalignment کم و در محدوده مجاز باشد، روش اصلاح استاندارد ممکن است وجود داشته باشد.

اما اگر اختلاف زیاد است، Hole Enlargement بدون Root-Cause Review مناسب نیست.

لقی سوراخ پیچ و Fatigue

در Connection تحت Load Cyclic، Slip و Bearing Reversal می‌توانند رفتار Fatigue را تحت تأثیر قرار دهند.

به همین دلیل برای بعضی Connectionهای Fatigue-Sensitive یا Reversed Loading، Slip-Critical Behaviour مورد نیاز قرار می‌گیرد.

Hole Type نیز بخشی از همین Design Requirement است.

لقی پیچ در سازه لرزه‌ای

در Seismic Connection، جزئیات اتصال باید دقیقاً مطابق Structural Design و Seismic Specification اجرا شوند.

Load Reversal و Cyclic Behaviour باعث می‌شوند تغییر خودسرانه Hole Type اهمیت بیشتری پیدا کند.

در چنین Connectionهایی سوراخ را برای سهولت نصب بدون تأیید گشاد نکنید.

آیا لقی سوراخ باعث شل شدن مهره می‌شود؟

این دو پدیده مستقیم یکسان نیستند.

Clearance Hole مربوط به Geometry بین Bolt Shank و Plate است. Loosening مهره به Preload، Vibration، Rotation و Settlement Assembly مربوط می‌شود.

ممکن است اتصال Clearance داشته باشد ولی Nut کاملاً Preloaded و پایدار باشد.

آیا واشر فنری لقی سوراخ را حل می‌کند؟

خیر.

Spring Washer هیچ تأثیری بر Diameter Hole و Clearance بین Bolt Shank و Plate ندارد.

اگر مشکل Hole Oversize است، استفاده از واشر فنری راهکار اصلاح محسوب نمی‌شود.

آیا Torque بیشتر لقی سوراخ را از بین می‌برد؟

نه از نظر Geometry.

Pretension می‌تواند Friction بین سطوح تماس را افزایش دهد، اما Hole همچنان از Shank بزرگ‌تر باقی می‌ماند.

اگر Joint به Slip Resistance نیاز دارد باید به‌عنوان Slip-Critical طراحی شود، نه اینکه فقط Bolt را بیش از حد سفت کنیم.

Over-Tightening جای Slip-Critical Design را نمی‌گیرد.

لقی سوراخ پیچ و Block Shear

Bolt Holeها بخشی از Net Section عضو را حذف می‌کنند.

در بعضی Connectionها مسیر ترکیبی Tension و Shear می‌تواند به Block Shear منجر شود.

Hole بزرگ‌تر Material بیشتری حذف می‌کند و باید در محاسبه واقعی Connection در نظر گرفته شود.

لقی سوراخ و Net Section ورق

وجود Hole باعث کاهش Gross Section به Net Section می‌شود.

اگر Actual Hole بزرگ‌تر از Dimension فرض‌شده Designer باشد، Net Area نیز کمتر می‌شود.

این یکی دیگر از دلایلی است که Hole Oversize را نمی‌توان صرفاً مسئله ظاهر یا Washer دانست.

چه زمانی باید سوراخ بزرگ‌شده را رد کنیم؟

تصمیم Pass/Fail باید بر اساس Specification باشد.

نشانه‌هایی که Design Review را ضروری می‌کنند عبارت‌اند از:

  • Hole بزرگ‌تر از محدوده طراحی
  • Slot بدون نقشه
  • Edge Distance ناکافی
  • Hole حرارتی نامنظم
  • Ovalization شدید
  • ترک کنار Hole
  • کاهش Net Section
  • عدم پوشش Washer
  • Misalignment زیاد
  • Connection حساس به Slip

چک لیست کنترل سوراخ پیچ سازه

  • قطر اسمی Bolt
  • Hole Type
  • Actual Hole Diameter
  • Hole Shape
  • Edge Distance
  • Bolt Spacing
  • Washer Coverage
  • Plate Thickness
  • Connection Type
  • Pretension Requirement
  • Faying Surface
  • Repair Approval

اشتباهات رایج درباره لقی سوراخ پیچ

فرض اینکه هر لقی عیب است

Clearance محدود برای مونتاژ عمداً وجود دارد.

فرض اینکه هر سوراخ بزرگ مجاز است

Hole Type باید با Design هماهنگ باشد.

گشاد کردن سوراخ با هواگاز در محل

می‌تواند Hole نامنظم و Detail نامنطبق ایجاد کند.

اضافه کردن واشر بزرگ و تمام

Washer همه Limit Stateها را اصلاح نمی‌کند.

بزرگ کردن Bolt بدون محاسبه

Edge، Spacing و Hole Geometry تغییر می‌کنند.

یکی دانستن لقی و شل بودن پیچ

Clearance Hole با Nut Loosening متفاوت است.

بیش از حد سفت کردن پیچ

Hole Clearance را حذف نمی‌کند و ممکن است Fastener آسیب ببیند.

استفاده از ISO 273 به‌جای Structural Code

ISO 273 جدول Clearance عمومی است، نه Design Code کامل اتصال فولادی.

نادیده گرفتن Slip-Critical Requirement

در اتصال حساس به لغزش، Hole و Pretension باید طبق Design کنترل شوند.

اندازه‌گیری چشمی

Actual Dimension باید با ابزار مناسب ثبت شود.

سوالات متداول لقی سوراخ پیچ سازه فلزی

آیا لقی سوراخ پیچ سازه فلزی طبیعی است؟
بله. سوراخ عبوری معمولاً کمی بزرگ‌تر از قطر پیچ ساخته می‌شود تا مونتاژ امکان‌پذیر باشد. مقدار مجاز باید مطابق استاندارد طراحی اتصال باشد.
سوراخ پیچ M20 سازه فلزی چند میلی‌متر است؟
در جدول متریک AISC، Standard Hole برای M20 برابر 22 میلی‌متر است. اگر پروژه از استاندارد دیگری استفاده می‌کند، همان استاندارد ملاک خواهد بود.
سوراخ پیچ M16 چند باشد؟
در جدول Metric AISC برای M16، Standard Hole برابر 18 میلی‌متر است.
سوراخ M20 با قطر 24 میلی‌متر استاندارد است؟
در سیستم AISC، Ø24 برای Bolt M20 در دسته Oversized Hole قرار می‌گیرد و با Standard Hole Ø22 یکسان نیست.
آیا پیچ باید کاملاً به سوراخ بچسبد؟
خیر. Structural Bolt معمولاً داخل Clearance Hole نصب می‌شود و Fit آن از نوع Press Fit نیست.
آیا لقی پیچ باعث حرکت سازه می‌شود؟
در Bearing Connection ممکن است مقدار محدودی Slip اولیه تا تماس پیچ با دیواره Hole رخ دهد. اهمیت این Movement به نوع اتصال بستگی دارد.
Slip-Critical Connection چیست؟
اتصالی است که مقاومت در برابر Slip در سطح تماس اعضا بخشی از طراحی آن است و Pretension پیچ و وضعیت Faying Surface اهمیت ویژه دارند.
آیا سوراخ Oversize با واشر بزرگ اصلاح می‌شود؟
نه الزاماً. Washer می‌تواند Hole را بپوشاند اما Bearing، Net Section، Edge Distance و Slip Requirement همچنان باید بررسی شوند.
آیا می‌توان سوراخ پیچ را با برقو بزرگ کرد؟
Moderate Reaming در شرایط مشخص اجرایی ممکن است استفاده شود، ولی Final Hole Dimension باید با نوع Hole و الزامات Design سازگار باشد.
آیا می‌توان سوراخ را با هواگاز گشاد کرد؟
در اتصال سازه‌ای نباید بدون Procedure و کنترل کیفیت مناسب Hole را به‌صورت تصادفی بزرگ کرد. کیفیت لبه و Final Dimension باید مطابق Specification باشند.
اگر سوراخ پیچ خیلی بزرگ شده چه کنیم؟
ابتدا Dimension واقعی اندازه‌گیری شود و سپس اتصال توسط مسئول طراحی با Hole Type واقعی بررسی گردد. ممکن است Repair Plate، Hole Redesign یا تعویض قطعه لازم باشد.
آیا پیچ بزرگ‌تر مشکل سوراخ گشاد را حل می‌کند؟
الزاماً خیر. Bolt بزرگ‌تر Edge Distance، Spacing، Hole Geometry و ظرفیت اتصال را تغییر می‌دهد و نیازمند Design Review است.
آیا Torque بیشتر لقی پیچ را از بین می‌برد؟
Clearance هندسی از بین نمی‌رود. Pretension می‌تواند Friction سطح تماس را افزایش دهد، ولی نباید جای طراحی Slip-Critical استفاده شود.
فرق لقی سوراخ با شل بودن پیچ چیست؟
لقی سوراخ اختلاف هندسی بین Bolt Shank و Hole است، در حالی که شل شدن پیچ یا مهره به کاهش Preload یا Rotation Assembly مربوط می‌شود.
ISO 273 برای سوراخ پیچ سازه‌ای کافی است؟
خیر. ISO 273 Clearance Hole عمومی را تعریف می‌کند. اتصال سازه‌ای باید با Structural Design Code و Specification پروژه بررسی شود.

منابع فنی لقی و سوراخ پیچ سازه فلزی

RCSC Specification 2025

نسخه جاری Specification for Structural Joints Using High-Strength Bolts برای طراحی، نصب و بازرسی اتصالات پیچ پرمقاومت: مشاهده RCSC Specification

ANSI/AISC 360-22

Specification جاری AISC برای طراحی سازه‌های فولادی و اتصالات مربوط: مشاهده AISC 360

ISO 273:1979

استاندارد Clearance Holeهای عمومی برای Bolt و Screw با سری‌های Fine، Medium و Coarse؛ این نسخه در سال 2024 مجدداً تأیید شده است: مشاهده ISO 273

جمع‌بندی؛ لقی سوراخ پیچ سازه فلزی چقدر باید باشد؟

در پاسخ به سؤال لقی سوراخ پیچ سازه فلزی نباید انتظار داشته باشیم Bolt بدون هیچ فاصله‌ای داخل Hole قرار گیرد.

Clearance کنترل‌شده بخشی از طراحی سوراخ عبوری است و امکان مونتاژ سازه را فراهم می‌کند.

مقدار این Clearance به Bolt Diameter، Hole Type و Structural Design Code بستگی دارد. در یک استاندارد ممکن است M20 با Standard Hole برابر 22 میلی‌متر تعریف شود، در حالی که Hole 24 میلی‌متری برای همان Bolt در گروه Oversize قرار گیرد.

بنابراین اختلاف فقط دو میلی‌متر می‌تواند Hole Classification را تغییر دهد.

Standard Hole با Oversized Hole، Short Slot و Long Slot یکسان نیست. هر کدام روی Slip، Bearing، Edge Distance و Connection Behaviour اثر متفاوت دارند.

در Bearing-Type Joint ممکن است Slip اولیه محدودی قبل از تماس Bolt Shank با Hole Edge رخ دهد. این موضوع لزوماً خرابی Connection نیست.

اگر Slip برای عملکرد سازه مضر باشد، Connection باید براساس الزامات Slip-Critical طراحی و اجرا شود. صرف Tightening بیشتر Nut چنین رفتاری را به‌طور مهندسی‌شده ایجاد نمی‌کند.

Hole Oversize همچنین می‌تواند Clear Edge Distance، Net Section و Bearing Resistance را تغییر دهد. Washer بزرگ فقط سطح زیر Nut را پوشش می‌دهد و تمام این Limit Stateها را اصلاح نمی‌کند.

اگر Hole در کارگاه بیش از حد گشاد شده است، ابتدا Dimension واقعی ثبت شود. سپس Designer باید بررسی کند آیا Hole را می‌توان در یکی از Categoryهای مجاز طبقه‌بندی کرد یا نیاز به Repair وجود دارد.

Reaming، Thermal Cutting، Weld Repair یا تعویض Bolt Size همگی ممکن است در شرایط خاص راهکار باشند، اما هیچ‌کدام بدون بررسی Connection راه‌حل عمومی نیستند.

در نهایت، هدف این نیست که پیچ بدون لقی داخل سوراخ باشد؛ هدف این است که Clearance و Hole Geometry دقیقاً همان چیزی باشند که طراحی اتصال انتظار دارد.

فرمول کنترل سوراخ پیچ سازه:
قطر پیچ → استاندارد پروژه → Hole Type → Actual Dimension → Edge Distance → Spacing → Bearing / Slip → Washer Requirement → Design Review → Pass / Repair / Reject

خرید پیچ و مهره سازه فلزی با مشخصات دقیق پروژه

برای سفارش پیچ و مهره پروژه‌های سازه فلزی بهتر است Diameter، Length، Property Class، Nut Class، Washer Type، Coating، استاندارد محصول و نوع اتصال از ابتدا مشخص شوند. همچنین در اتصال‌های پرمقاومت، Hole Type و روش نصب باید با نقشه و Specification سازه هماهنگ باشند.

برای مشاهده محصولات مرتبط می‌توانید انواع پیچ ، انواع مهره و انواع واشر را در پیچ ابزار بررسی کنید.

سوراخ پیچ سازه Oversize Hole Slotted Hole پیچ پرمقاومت Slip-Critical کنترل کیفیت
دسته‌بندی صنعت ساختمان
اشتراک گذاری
نوشته های مرتبط